उ.प्र. लोक सेवा आयोग PCS (J) – सिविल जज (जूनियर डिवीज़न)
UP PCS J पाठ्यक्रम 2026 और परीक्षा पैटर्न (प्रारंभिक व मुख्य)
उत्तर प्रदेश लोक सेवा आयोग की पीसीएस (जे) परीक्षा द्वारा उत्तर प्रदेश में सिविल जज (जूनियर डिवीजन) की भर्ती तीन चरणों में होती है: दो प्रश्नपत्रों वाली वस्तुनिष्ठ प्रारंभिक परीक्षा, छह प्रश्नपत्रों वाली लिखित मुख्य परीक्षा और साक्षात्कार। नीचे दिए गए शीर्षक आयोग के आधिकारिक पाठ्यक्रम के अनुसार हैं; प्रत्येक शीर्षक के अंतर्गत बिंदु अध्ययन के सामान्य विस्तार को दर्शाते हैं। आपराधिक विधि अब भारतीय न्याय संहिता, भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता तथा भारतीय साक्ष्य अधिनियम (1 जुलाई 2024 से प्रवृत्त) द्वारा शासित है, अतः सटीक शब्दावली के लिए वर्तमान अधिसूचना अवश्य देखें।
हमारे सभी मॉक टेस्ट इसी आधिकारिक पैटर्न पर बनते हैं।
स्रोत: Uttar Pradesh Public Service Commission (uppsc.up.nic.in).
प्रश्नपत्र
प्रश्न
अंक
समय
नकारात्मक अंकन
प्रारंभिक
प्रश्नपत्र I · सामान्य ज्ञान
150 (वस्तुनिष्ठ)
150
2 घंटे
−0.33 प्रति गलत उत्तर
प्रारंभिक
प्रश्नपत्र II · विधि
150 (वस्तुनिष्ठ)
300
2 घंटे
−0.66 प्रति गलत उत्तर
मुख्य
सामान्य ज्ञान
वर्णनात्मक
200
3 घंटे
—
मुख्य
भाषा – अंग्रेज़ी
वर्णनात्मक
100
3 घंटे
—
मुख्य
भाषा – हिंदी
वर्णनात्मक
100
3 घंटे
—
मुख्य
विधि I – मौलिक विधि
वर्णनात्मक
200
3 घंटे
—
मुख्य
विधि II – प्रक्रिया एवं साक्ष्य
वर्णनात्मक
200
3 घंटे
—
मुख्य
विधि III – दंड, राजस्व एवं स्थानीय विधियाँ
वर्णनात्मक
200
3 घंटे
—
UP PCS J प्रारंभिक परीक्षा पाठ्यक्रम
प्रश्नपत्र I – सामान्य ज्ञान
150 प्रश्न · 150 अंक · 2 घंटे
भारत का इतिहास और भारतीय संस्कृति
प्राचीन, मध्यकालीन एवं आधुनिक भारतीय इतिहास
भारतीय राष्ट्रीय आंदोलन
भारतीय कला, स्थापत्य, साहित्य एवं सांस्कृतिक विरासत
भारत का भूगोल
भौतिक स्वरूप, जलवायु, नदियाँ एवं प्राकृतिक संसाधन
भारत की कृषि, जनसंख्या एवं आर्थिक भूगोल
भारतीय राजव्यवस्था
संविधान एवं शासन प्रणाली
संघ एवं राज्य की कार्यपालिका, विधायिका एवं न्यायपालिका
स्थानीय स्वशासन एवं संवैधानिक निकाय
सामयिक राष्ट्रीय मुद्दे और सामाजिक प्रासंगिकता के विषय
महत्वपूर्ण सामयिक राष्ट्रीय घटनाएँ एवं मुद्दे
सामाजिक मुद्दे, कल्याणकारी योजनाएँ एवं सामाजिक प्रासंगिकता के विषय
भारत और विश्व
भारत की विदेश नीति एवं अन्य देशों के साथ संबंध
भारतीय अर्थव्यवस्था
भारतीय अर्थव्यवस्था की विशेषताएँ, नियोजन एवं विकास
कृषि, उद्योग, बैंकिंग, बजट एवं लोक वित्त
अंतर्राष्ट्रीय मामले और संस्थाएँ
प्रमुख अंतर्राष्ट्रीय घटनाएँ
अंतर्राष्ट्रीय एवं क्षेत्रीय संगठन तथा संस्थाएँ
विज्ञान, संचार और अंतरिक्ष में विकास
विज्ञान एवं प्रौद्योगिकी में नवीन विकास
संचार एवं सूचना प्रौद्योगिकी
अंतरिक्ष अनुसंधान एवं भारत का अंतरिक्ष कार्यक्रम
प्रश्नपत्र II – विधि
150 प्रश्न · 300 अंक · 2 घंटे
विधिशास्त्र
विधि की प्रकृति एवं स्रोत
विधिशास्त्र के संप्रदाय
अधिकार एवं कर्तव्य, स्वामित्व, कब्ज़ा तथा व्यक्ति जैसी विधिक अवधारणाएँ
अंतर्राष्ट्रीय संगठन
संयुक्त राष्ट्र तथा उसके प्रमुख अंग एवं अभिकरण
अन्य अंतर्राष्ट्रीय एवं क्षेत्रीय संगठन
अंतर्राष्ट्रीय समसामयिकी
विधिक महत्व की नवीन अंतर्राष्ट्रीय घटनाएँ
भारतीय संविधान
उद्देशिका, मूल अधिकार, राज्य के नीति निदेशक तत्व एवं मूल कर्तव्य
संघ एवं राज्य की कार्यपालिका, विधायिका एवं न्यायपालिका
केंद्र-राज्य संबंध, आपात उपबंध एवं संविधान संशोधन
संपत्ति अंतरण अधिनियम, 1882
संपत्ति अंतरण के सामान्य सिद्धांत
विक्रय, बंधक, भार, पट्टा, विनिमय एवं दान
अनुयोज्य दावे
साक्ष्य विधि – भारतीय साक्ष्य अधिनियम, 2023 (पूर्व में भारतीय साक्ष्य अधिनियम, 1872)
तथ्यों की सुसंगति, स्वीकृतियाँ एवं संस्वीकृतियाँ
मौखिक एवं दस्तावेज़ी (इलेक्ट्रॉनिक सहित) साक्ष्य
सबूत का भार, उपधारणाएँ, विबंध एवं साक्षियों की परीक्षा
आपराधिक विधि – भारतीय न्याय संहिता, 2023 (पूर्व में भारतीय दंड संहिता, 1860)
सामान्य सिद्धांत, साधारण अपवाद एवं प्राइवेट प्रतिरक्षा का अधिकार
दुष्प्रेरण, आपराधिक षड्यंत्र एवं प्रयत्न
मानव शरीर, संपत्ति, महिलाओं एवं बालकों तथा राज्य के विरुद्ध अपराध
सिविल प्रक्रिया संहिता, 1908
अधिकारिता, विचाराधीन न्याय एवं पूर्व न्याय
वाद, अभिवचन, समन, निर्णय एवं डिक्री
निष्पादन, अपील, निर्देश, पुनर्विलोकन एवं पुनरीक्षण
आपराधिक प्रक्रिया – भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता, 2023 (पूर्व में दंड प्रक्रिया संहिता, 1973)
दंड न्यायालयों का गठन एवं शक्तियाँ
गिरफ्तारी, जमानत, अन्वेषण एवं आरोप
विचारण प्रक्रियाएँ, निर्णय, अपील एवं पुनरीक्षण
संविदा विधि – भारतीय संविदा अधिनियम, 1872
संविदा का निर्माण: प्रस्ताव, स्वीकृति, प्रतिफल, सक्षमता एवं स्वतंत्र सम्मति
शून्य एवं शून्यकरणीय करार, समाश्रित संविदाएँ एवं संविदाकल्प
संविदा का पालन, उन्मोचन एवं भंग के उपचार
क्षतिपूर्ति, प्रत्याभूति, उपनिधान, गिरवी एवं अभिकरण
UP PCS J मुख्य परीक्षा पाठ्यक्रम
सामान्य ज्ञान
200 अंक · 3 घंटे
सामान्य ज्ञान (वर्णनात्मक)
भारत का इतिहास और भारतीय संस्कृति
भारत का भूगोल
भारतीय राजव्यवस्था
सामयिक राष्ट्रीय मुद्दे और सामाजिक प्रासंगिकता के विषय
भारत और विश्व
भारतीय अर्थव्यवस्था
अंतर्राष्ट्रीय मामले और संस्थाएँ
विज्ञान, संचार और अंतरिक्ष के क्षेत्र में विकास
भाषा – अंग्रेज़ी
100 अंक · 3 घंटे
अंग्रेज़ी भाषा
अंग्रेज़ी में निबंध लेखन
सार लेखन (प्रेसी)
हिंदी गद्यांश का अंग्रेज़ी में अनुवाद
भाषा – हिंदी
100 अंक · 3 घंटे
हिंदी भाषा
हिंदी (देवनागरी लिपि) में निबंध लेखन
हिंदी में सार लेखन
अंग्रेज़ी गद्यांश का हिंदी में अनुवाद
विधि I – मौलिक विधि
200 अंक · 3 घंटे
संविदा एवं भागीदारी विधि
भारतीय संविदा अधिनियम, 1872
भारतीय भागीदारी अधिनियम, 1932
सुखाचार एवं अपकृत्य
सुखाचार विधि (भारतीय सुखाचार अधिनियम, 1882)
अपकृत्य विधि: सामान्य सिद्धांत एवं विशिष्ट अपकृत्य
संपत्ति अंतरण एवं साम्या के सिद्धांत
संपत्ति अंतरण संबंधी विधि, उस पर विशेष रूप से लागू साम्या के सिद्धांतों सहित
न्यास विधि (भारतीय न्यास अधिनियम, 1882) के विशेष संदर्भ में साम्या के सिद्धांत
विनिर्दिष्ट अनुतोष
विनिर्दिष्ट अनुतोष अधिनियम, 1963: कब्ज़े की वापसी, विनिर्दिष्ट पालन, व्यादेश एवं घोषणात्मक डिक्री
हिंदू विधि एवं मुस्लिम विधि
हिंदू विधि: विवाह, दत्तक ग्रहण, भरण-पोषण, संरक्षकता, संयुक्त परिवार, उत्तराधिकार एवं विभाजन
मुस्लिम विधि: विवाह, मेहर, विवाह-विच्छेद, भरण-पोषण, हिबा, वक्फ, शुफ़ा एवं उत्तराधिकार
संवैधानिक विधि
भारत का संविधान: मूल अधिकार, नीति निदेशक तत्व, संघ एवं राज्य के अंग, न्यायपालिका, केंद्र-राज्य संबंध एवं संशोधन
विधि II – प्रक्रिया एवं साक्ष्य
200 अंक · 3 घंटे
साक्ष्य विधि
भारतीय साक्ष्य अधिनियम, 2023 (पूर्व में भारतीय साक्ष्य अधिनियम, 1872)
साक्षियों के साक्ष्य से निपटने की पद्धतियाँ
आपराधिक प्रक्रिया
भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता, 2023 (पूर्व में दंड प्रक्रिया संहिता, 1973)
आरोपों की विरचना
सिविल प्रक्रिया एवं अभिवचन
सिविल प्रक्रिया संहिता, 1908
अभिवचन के सिद्धांत
वाद-बिंदुओं की विरचना
व्यावहारिक विषय
निर्णय लेखन
सामान्यतः मामलों का संचालन (प्रश्न मुख्यतः व्यावहारिक होंगे, किंतु इन्हीं विषयों तक सीमित नहीं)
विधि III – दंड, राजस्व एवं स्थानीय विधियाँ
200 अंक · 3 घंटे
आपराधिक विधि
भारतीय न्याय संहिता, 2023 (पूर्व में भारतीय दंड संहिता, 1860)
उत्तर प्रदेश राजस्व विधि
उत्तर प्रदेश राजस्व संहिता, 2006, जिसने उत्तर प्रदेश ज़मींदारी विनाश एवं भूमि व्यवस्था अधिनियम, 1950 का स्थान लिया (उल्लिखित अधिनियम हेतु वर्तमान अधिसूचना देखें)
उत्तर प्रदेश की स्थानीय विधियाँ
उत्तर प्रदेश नगरीय भवन (किराये पर देने, किराया तथा बेदखली का विनियमन) अधिनियम, 1972
उत्तर प्रदेश नगरपालिका अधिनियम, 1916
उत्तर प्रदेश पंचायत राज अधिनियम, 1947
उत्तर प्रदेश जोत चकबंदी अधिनियम, 1953
उपर्युक्त अधिनियमों के अधीन बनाए गए नियम
UP PCS J साक्षात्कार
साक्षात्कार
100 अंक
व्यक्तित्व परीक्षण
न्यायिक सेवा हेतु उपयुक्तता
सामान्य ज्ञान, विधिक समझ एवं समसामयिक घटनाओं की जानकारी
व्यक्तित्व, अभिव्यक्ति की स्पष्टता एवं निर्णय क्षमता का संतुलन
UP PCS J पाठ्यक्रम: अक्सर पूछे जाने वाले प्रश्न
यूपी पीसीएस जे परीक्षा के चरण कौन-से हैं?
इसके तीन चरण हैं: प्रारंभिक परीक्षा (दो वस्तुनिष्ठ प्रश्नपत्र), मुख्य परीक्षा (छह लिखित प्रश्नपत्र) तथा साक्षात्कार।
यूपी पीसीएस जे प्रारंभिक परीक्षा का स्वरूप क्या है?
प्रश्नपत्र I (सामान्य ज्ञान) में 150 अंकों के 150 प्रश्न तथा प्रश्नपत्र II (विधि) में 300 अंकों के 150 प्रश्न होते हैं। प्रत्येक प्रश्नपत्र 2 घंटे का होता है।
क्या प्रारंभिक परीक्षा में ऋणात्मक अंकन है?
हाँ। प्रत्येक गलत उत्तर पर उस प्रश्न के लिए निर्धारित अंकों का एक-तिहाई काटा जाता है। अनुत्तरित प्रश्नों पर कोई कटौती नहीं होती।
क्या प्रारंभिक परीक्षा के अंक अंतिम मेरिट में जोड़े जाते हैं?
नहीं। प्रारंभिक परीक्षा मुख्य परीक्षा हेतु केवल छँटनी परीक्षा है; अंतिम मेरिट मुख्य परीक्षा एवं साक्षात्कार के अंकों पर आधारित होती है।
यूपी पीसीएस जे मुख्य परीक्षा में कौन-से प्रश्नपत्र होते हैं?
छह प्रश्नपत्र, प्रत्येक 3 घंटे का: सामान्य ज्ञान (200), भाषा – अंग्रेज़ी (100), भाषा – हिंदी (100), विधि I – मौलिक विधि (200), विधि II – प्रक्रिया एवं साक्ष्य (200) तथा विधि III – दंड, राजस्व एवं स्थानीय विधियाँ (200), कुल 1000 अंक।
साक्षात्कार कितने अंकों का होता है?
साक्षात्कार 100 अंकों का होता है, अतः अंतिम मेरिट 1100 अंकों (मुख्य परीक्षा 1000 + साक्षात्कार 100) पर बनती है।
क्या पाठ्यक्रम में नए आपराधिक कानून शामिल हैं?
आपराधिक विधि, आपराधिक प्रक्रिया एवं साक्ष्य अब भारतीय न्याय संहिता, भारतीय नागरिक सुरक्षा संहिता एवं भारतीय साक्ष्य अधिनियम (1 जुलाई 2024 से प्रवृत्त) द्वारा शासित हैं, जिन्होंने भारतीय दंड संहिता, दंड प्रक्रिया संहिता एवं भारतीय साक्ष्य अधिनियम, 1872 का स्थान लिया है। प्रयुक्त सटीक शब्दावली हेतु आयोग की वर्तमान अधिसूचना देखें।
यह पाठ्यक्रम आयोग के आधिकारिक पाठ्यक्रम पर आधारित है। हर परीक्षा चक्र से पहले आधिकारिक अधिसूचना अवश्य देखें:
uppsc.up.nic.in
इस पाठ्यक्रम पर UP PCS J मॉक टेस्ट दें
असली पैटर्न · दैनिक मॉक · ऑल-इंडिया रैंक · हिंदी और English